7 NGUYÊN TẮC CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH MỞ KHÍ QUẢN TẠI NHÀ: GIỮ ỐNG THÔNG – GIỮ ĐƯỜNG THỞ AN TOÀN

BVK - Mở khí quản là thủ thuật thường gặp ở người bệnh ung thư đầu – cổ, khi khối u thanh quản, hạ họng, khoang miệng gây hẹp đường thở; khi niêm mạc phù nề trong quá trình xạ trị hoặc khi cần chủ động bảo vệ đường thở trước một cuộc phẫu thuật lớn.

Ống mở khí quản (canuyn) giúp đưa không khí trực tiếp vào khí quản, bỏ qua toàn bộ chặng mũi – họng.. Bình thường, chặng này sưởi ấm và làm ẩm khí thở tới 37°C, độ ẩm tương đối 100% – tương đương khoảng 44 mg nước trong mỗi lít khí – trước khi khí xuống tới phế quản. Khi chặng này bị bỏ qua, khí lạnh và khô đi thẳng vào khí quản: hệ thống lông chuyển bị tê liệt, đờm trở nên đặc quánh và đóng thành vảy ngay trong lòng ống.

Vì vậy, biến chứng đáng ngại nhất khi chăm sóc mở khí quản tại nhà không phải nhiễm trùng, mà là TẮC ỐNG – tình huống có thể diễn biến chỉ trong vài phút. Phần lớn các tình huống này có thể dự phòng được, bằng những việc rất cơ bản nhưng phải làm đúng và đều đặn.

Dưới đây là 7 nguyên tắc người bệnh và người nhà cần nắm vững:

1. LÀM ẨM KHÍ THỞ HẰNG NGÀY

Không nên chờ đến khi đờm đặc mới bắt đầu làm ẩm đường thở.

- Sử dụng bộ trao đổi nhiệt – ẩm (HME, thường gọi là “mũi giả”) hoặc phủ một lớp gạc ẩm sạch trước miệng ống.

- Khí dung natri clorid 0,9% theo chỉ định của bác sĩ.

- Uống đủ nước, khoảng 1,5 – 2 lít/ngày nếu không có chống chỉ định.

- Không để quạt hoặc điều hòa thổi trực tiếp vào vùng cổ.

2. VỆ SINH NÒNG TRONG ĐỀU ĐẶN

Với canuyn hai nòng, khi đờm khô bám vào, có thể rút nòng trong để làm sạch trong khi nòng ngoài vẫn duy trì đường thở.

- Vệ sinh nòng trong tối thiểu 3 lần/ngày, khoảng mỗi 8 giờ, tăng lên mỗi 4 giờ khi đờm nhiều hoặc khi có nhiễm khuẩn hô hấp.

- Rửa bằng nước sạch hoặc natri clorid 0,9%, không dùng hóa chất tẩy rửa, lau khô và lắp lại đúng khớp khóa.

3. HÚT ĐỜM ĐÚNG KỸ THUẬT

Hút đờm không phải thủ thuật vô hại: hút sai gây thiếu oxy, loạn nhịp tim và tổn thương niêm mạc khí quản.

Các thông số cần tuân thủ:

• Áp lực hút không vượt quá 150 mmHg (20 kPa).

• Đường kính ống hút không quá một nửa đường kính trong của canuyn – ước tính nhanh theo công thức (số canuyn – 2) × 2 = cỡ ống hút (French).

• Chỉ hút khi RÚT ống ra, không hút lúc đưa vào.

• Mỗi lần không quá 10 giây.

• Không quá 3 lần liên tiếp.

• Không bơm nước muối vào canuyn để "làm loãng đờm" – thói quen này không còn được khuyến cáo thường quy.

Đờm đặc là dấu hiệu của làm ẩm chưa đủ, cần giải quyết ở nguyên nhân (mục 1).

Đặc biệt: nếu không đưa được ống hút vào, TUYỆT ĐỐI không cố đẩy. Đây là dấu hiệu cảnh báo ống đã tắc hoặc tuột khỏi khí quản – phải đến cơ sở y tế ngay.

4. CHĂM SÓC DA QUANH LỖ MỞ VÀ DÂY CỐ ĐỊNH

- Vệ sinh da quanh chân canuyn 2 – 3 lần/ngày bằng natri clorid 0,9%, thấm khô hoàn toàn.

- Thay gạc chữ Y ngay khi ẩm hoặc bẩn.

- Không dùng bông gòn hay gạc tự cắt, vì sợi bông rơi vào lỗ mở có thể bị hít xuống phổi.

- Dây cố định buộc vừa đủ để lọt VỪA MỘT NGÓN TAY giữa dây và cổ: lỏng hơn thì canuyn có thể tuột, chặt hơn thì gây loét da. Ở người bệnh đang xạ trị vùng cổ, da vốn đã mỏng và dễ viêm nên cần kiểm tra mỗi ngày

5. CANUYN CÓ BÓNG CHÈN (CUFF): KHÔNG TỰ Ý BƠM, XẢ

Áp lực bóng chèn được duy trì trong khoảng 20 – 30 cmH₂O và phải đo bằng đồng hồ chuyên dụng.

Lý do: áp lực tưới máu mao mạch niêm mạc khí quản chỉ khoảng 20 – 30 mmHg. Bóng bơm căng quá ngưỡng này sẽ chèn ép làm thiếu máu niêm mạc, dẫn tới loét, hẹp khí quản, thậm chí rò khí quản – thực quản.

Đây là việc của nhân viên y tế, không tự điều chỉnh tại nhà.

6. LUÔN CHUẨN BỊ BỘ DỤNG CỤ DỰ PHÒNG

Nên đặt bộ dụng cụ cần thiết ở nơi dễ lấy, đặc biệt khi người bệnh đi xa:

- Một canuyn cùng cỡ và một canuyn nhỏ hơn một cỡ.

- Nòng dẫn (obturator) đi kèm.

- Máy hút và ống hút phù hợp.

- Natri clorid 0,9%.

- Gạc và dây cố định dự phòng.

Trước khi ra viện, người nhà cần được nhân viên y tế hướng dẫn và kiểm tra lại kỹ năng chăm sóc, xử trí và thay canuyn trong tình huống cần thiết.

7. SINH HOẠT HẰNG NGÀY: GIỮ LỖ MỞ SẠCH – KHÔ – THÔNG THOÁNG

- Khi tắm, phải che kín lỗ mở, tuyệt đối không để nước chảy vào.

- KHÔNG BƠI dưới mọi hình thức.

- Tránh bụi, phấn rôm, lông thú, bình xịt và khói thuốc lá – khi ra ngoài nên che bằng một lớp khăn mỏng, thoáng khí, vừa lọc bụi vừa giữ ẩm; không dùng vải dày gây cản trở hô hấp.

- Khi ăn nên ngồi thẳng, ăn chậm; nếu ho sặc trong hoặc ngay sau bữa ăn, cần báo bác sĩ vì đây là dấu hiệu hít sặc.

- Việc tập nói với van phát âm chỉ thực hiện theo chỉ định, không tự bịt đầu ống khi bóng chèn còn đang được bơm căng, vì khi đó người bệnh hít vào được nhưng không thở ra được.

KHI NÀO CẦN ĐẾN CƠ SỞ Y TẾ NGAY?

- Khó thở tăng dần, thở rít, tím môi hoặc đầu chi.

- Không đưa được ống hút qua canuyn hoặc canuyn bị tuột ra ngoài.

- Chảy máu đỏ tươi qua canuyn hoặc quanh chân canuyn.

- Sốt từ 38°C trở lên, đờm đục vàng – xanh hoặc có mùi hôi.

- Vùng da quanh lỗ mở sưng nề, chảy dịch mủ.

- Vùng cổ – ngực sưng phồng, sờ thấy tiếng lép bép dưới da.

Mở khí quản không có nghĩa là người bệnh phải từ bỏ cuộc sống thường ngày.

Nhiều người bệnh ung thư đầu – cổ vẫn có thể ăn uống, giao tiếp và sinh hoạt sau mở khí quản; một số trường hợp có thể được rút canuyn khi tình trạng bệnh cho phép và đường thở được bảo đảm.

Điều quan trọng là người bệnh và gia đình cần được hướng dẫn đúng, thực hành đúng và theo dõi sát, đặc biệt trong những ngày đầu sau mở khí quản hoặc sau các đợt điều trị ảnh hưởng đến vùng đầu – cổ.